Bu mənada Yaxın Şərqdə bir çox aktorlar Qərbə meydan oxuyan aktorlarla yaxınlaşma proseslərini sürətləndiriblər. Başqa sözlə, Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, Yaxın Şərqdə müttəfiqlik üstünlükləri ənənəvi kodlarla formalaşmır. Məsələn, Körfəz ölkələrinin Rusiya ilə Qərb arasında seçim etmək məcburiyyətində qaldıqları Rusiya-Ukrayna müharibəsində izlədikləri balanslı siyasətlə Qərblə Rusiya arasında orta mövqe tutdular. Bu vəziyyət istər beynəlxalq sistemin, istərsə də Yaxın Şərq subregional sisteminin çoxqütblülük istiqamətində inkişaf etdiyini, Körfəz ölkələri də daxil olmaqla bir çox Qərb müttəfiqlərinin strateji muxtariyyətə can atdığını və xarici siyasətdə balanslaşdırılmış asılılıq-aktor şaxələndirmə siyasəti yürütdüyünü göstərir.
Normallaşma və münaqişə
Türkiyə, Suriya və Mərakeşdə zəlzələ, Liviyada sel kimi təbii fəlakətlərlə sarsılan Yaxın Şərqdə 2020-ci ilin sonunda başlayan regional normallaşma 2023-cü ildə də davam etdi. Bu normallaşma prosesləri Türkiyə, Misir, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ), Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və İsrail kimi ölkələr arasında cərəyan edərkən, ən mühüm normallaşma hərəkəti Çinin ev sahibliyi ilə martın 10-da baş verdi.
Pekində 4 saat davam edən danışıqlardan sonra İran və Səudiyyə Ərəbistanı arasında diplomatik əlaqələr bərpa edilib. Sözügedən normallaşmanın Çinin vasitəçiliyi ilə reallaşması Yaxın Şərqdə qüvvələr balansının dəyişməsi kimi şərh edilib. Əslində, Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) Yaxın Şərqdə nizam-intizam qurucusu rolunu oynaması ilə bağlı rəvayət Pekinin vasitəçiliyi ilə reallaşan İran-Səudiyyə Ərəbistanı normallaşması ilə sarsıldı. Regional rəqabətin və gərginliyin azaldılması baxımından kritik əhəmiyyət kəsb edən bu inkişaf münaqişə mühitinə son qoya bilmədi.
2023-cü ildə regional münaqişələr baxımından bir neçə məqam önə çıxır. 2019-cu ildə inqilab-çevriliş prosesi ilə Ömər əl-Bəşirin hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldığı Sudanda ordu ilə Çevik Dəstək Qüvvələri arasında qarşıdurmalar 2023-cü ilin aprel ayından etibarən şiddətləndi. Sudanın bir çox şəhərlərində, xüsusən də paytaxt Xartumda davam edən münaqişələr mülki əhalinin yaşayış yerlərini məhdudlaşdırıb və Yaxın Şərq və Afrikanın geosiyasətində qeyri-sabitliyin davam etməsinə səbəb olub. Eynilə, İraq, Suriya, Yəmən və Liviya kimi ərazilərdə də az intensivlikdə olsa da, münaqişələr davam etdi.
Regional münaqişələrdə oktyabrın 7-dən sonra İsraillə HƏMAS arasında qarşıdurmalar ön plana çıxıb. Oktyabrın 7-də səhər saatlarında HƏMAS-ın silahlı qanadı “İzzəddin əl-Qəssam Briqadaları” tərəfindən “Əqsa Tufanı” əməliyyatı başladılıb. Daha sonra isə İsrail Qəzzada əməliyyatlara başlayıb. Bu münaqişələrdən sonra Fələstin dünyanın əsas gündəm maddəsinə çevrildi.
2024-cü ilin ssenariləri
2024-cü ildə Yaxın Şərqi gözləyən ssenarilərin çoxu Qəzzada baş verən hadisələrin harada inkişaf edəcəyi ilə bağlıdır. Bu mənada Qəzzada İsrailin əməliyyatlarının və ya HƏMAS müqavimətinin nə dərəcədə uğurlu olacağı münaqişənin regional miqyasda yayılıb-yayılmamasına təsir edəcək. Əgər İsrail HƏMAS-a qarşı üstünlük əldə edərsə, “Hizbullah”-“Həşdi Şabi”-“Ənsarullah” kimi İranın dəstəklədiyi silahlı birləşmələr və İran prosesə qarışarsa, bölgə təkcə regional deyil, həm də dünya müharibəsinə sürüklənə bilər. Ssenari ABŞ və İran arasında qarşıdurmanı körükləmək və beləliklə, Üçüncü Dünya müharibəsinə başlamaq da ola bilərdi.
Bunun əksinə, regional sülh ssenarisi də var. Bu ssenaridə İsrail Qəzzanı məğlub edir, qoşunlarını geri çəkir, Abdullah əl-Berqusi, Mərvan əl-Berqusi, Əhməd Səadət kimi adların iştirak etdiyi əsir mübadiləsi razılaşması qəbul edilir və Fələstində seçkilər keçirilir. Bu ssenaridə seçkilərdə qalib gələn partiya və ya komandanın Qəzzanı və İordan çayının qərb sahilini idarə etməsi və beləliklə problemin ortadan qaldırılması mümkün ola bilər.
Lakin bu məqamda qeyd etmək olar ki, həm İsrail, həm də ABŞ bu prosesə müsbət baxmır və qısa müddətdə bu ssenarinin reallaşmasına çoxlu maneələr var. Qəzzadakı proseslərdən asılı olaraq, regional münaqişə bölgələrində intensivliyin azalması və ya artması gözlənilə bilər. İranın dəstəklədiyi terrorçu aktorların müharibədə iştirak etmə ehtimalı Yəmən, Suriya və İraq kimi yerlərdə güc balansına birbaşa təsir edir. Bənzər şəkildə Türkiyənin terrorla mübarizə kontekstində İraq və Suriyadakı əməliyyatları 2024-cü il üçün mühüm gündəm maddəsi kimi qeyd edilə bilər.
Həm Türkiyənin terrorla mübarizə kontekstində Suriya və İraqdakı terror təşkilatı PKK/PYD ünsürləri ilə mübarizəsi, həm də başqa Qəzza olmaqla Yaxın Şərqdəki regional məsələlərə təsir edəcək son amil qlobal aktorların tutduğu mövqe ilə bağlıdır. Bu mənada ABŞ, Çin, Rusiya və Aİ kimi aktorların xüsusən Misir, Tunis, Əlcəzair, İraq və Sudanda potensial xalq hərəkatlarına və münaqişə bölgələrinə qarşı qəbul etdikləri münasibət regional güc balansını dəyişə bilər. Sözügedən vəziyyət bir çox amillərin, xüsusən də ABŞ-də 2024-cü ildə keçiriləcək prezident seçkilərinin təsiri altındadır və bu səbəbdən də müxtəlif proqnozlar formalaşdırır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
